28 oktober 2025

Michelangelo,

In de zomer van 1989 rijdt mijn moeder met een gehuurde four wheel drive een Canadese berg op, op weg naar een nudistencamping waar ze nog een paar dagen wil kamperen voordat ze terugvliegt naar Nederland. Als ze het groene gras van het terrein op loopt, botst ze tegen een man aan. Hij stelt zich voor als de beheerder van het terrein. Zijn twee Duitse herdershonden cirkelen om hem heen. Mijn moeder heeft haar oudste dochter van acht bij zich, en hij vertelt haar dat hij ook een dochter van acht heeft. In de dagen die volgen ontluikt er een voorzichtige liefde tussen hen. Een liefde in twee talen. Een liefde die verbindt op een gezamenlijk verlangen. Een tweede kind. En als ze een paar dagen later in het vliegtuig zit naar Nederland pakt mijn moeder uit haar donkerblauwe rugzak een pen en een vel papier en ze begint te schrijven; 

‘In this plane a lot of images enter my mind, Canada, The Netherlands. Another baby. If so, then I want it now. And if so you will no longer know my body the way it is. Another image: your appearance, the look of you in your Tuesday clothes. The feeling in my stomach every time I look into your eyes.’

Niet veel later volgt er een brief terug van hem.

‘I am sure that many of your thoughts will be answered because I shall visit you in late November. ‘ 

Dan weer van haar, en weer een van hem. En zo schrijven ze elkaar maanden, jaren lang. 

In mijn woonkamer staat een houten kast met daarin een rode schoenendoos. ‘Zolderherrineringen 1989’ staat er met zwarte stift opgeschreven. In die doos zitten alle brieven die mijn moeder hem stuurde en hij haar antwoorden. In die meer dan honderd brieven lees je hoe een nieuw kind tot leven komt. Eerst in hun voorzichtige uitgesproken verlangen, daarna in talloze liefdesbrieven;

‘I can hardly write my thoughts about our great news you told me on the phone yesterday morning. Great dreams and great hopes are coming our way with our new child. If the three of us can make enough love for each other, then we will succeed as a family. No other way will work.’ Schrijft hij haar, terwijl ik zachtjes groei in mijn moeders buik en mijn plek in neem in het nieuwe tweetalige gezin.

Want die Canadese man boven op die berg, dat was mijn vader.

Je ziet Michelangelo, brieven staan aan de voet van mijn wieg. Ik heb misschien mijn leven wel te danken aan liefdesbrieven. Het zal je dan ook niet verbazen dat ook ik veelvuldig mijn pen over het papier laat glijden om ze te schrijven, zo ook nu naar jou.

Want ook jij drukte - net als mijn ouders… net als ik - ook meermaals je liefde, je verlangen, je voorzichtige gevoelens, uit op papier. Die je in een envelop schoof, verzegelde en met de post naar je vele vrienden en liefdes stuurde.

Tomasso.

Tomasso dei Cavalieri.

Een prachtige jonge jongen. Een jonge jongen ja. Want dat was hij. Vele malen jonger dan jou. En nooit echt de jouwe. Althans, niet dat we zeker weten. Sommige zeggen zelfs dat we niet met stelligheid mogen zeggen dat je überhaupt op mannen viel. Maar zelf schreef je aan Tomasso:

‘Het zal mij diep bedroeven dat ik het verleden niet kan terughalen, om meer tijd aan je te kunnen wijden dan de toekomst mij nog zal toestaan, nu ik te oud geworden ben.’

Als dat geen liefde is. Je wilde tijd met hem. Meer tijd dan je nu kon hebben. En als je het terug kon draaien die klok, dan had je hem eerder gevonden. 

Alhoewel ik eerlijkheidshalve moet bekennen dat ik me afvraag hoeveel eerder je hem dan had willen vinden, gezien jullie leeftijdsverschil. Ook jij moet grenzen hebben gehad. Maar romantisch klinkt het wel, dat moet ik je geven. En ook Tomasso lied het niet koud:

‘Ik weet zeer wel dat ik op dit ogenblik uw naam net zo gemakkelijk zou kunnen vergeten als het voedsel waarvan ik leef; sterker nog, het zou makkelijker zijn dat voedsel te vergeten - dat slechts mijn lichaam maar matig voedt - dan uw naam, die zowel lichaam als ziel voedt en beide doordrenkt met zo'n zoetheid dat ik geen vermoeidheid noch doodsvrees ken zolang de herinnering aan u in mijn hart leeft. Stel u voor in welke toestand ik zou verkeren als ook mijn ogen het plezier mochten hebben u te mogen aanschouwen.’

Jullie bedreven dan wellicht niet de lichamelijke liefde met elkaar, maar jullie literaire affaire liet zich vangen op papier, in woord en in jouw tekeningen. Jouw tekeningen van hem, van zijn gezicht, de zachte contouren van zijn wangen, lippen, zijn ogen die je bijna verlegen vanaf het papier aankijken. Van alle mannen die jij obsessief tekende was hij waarschijnlijk de aller mooiste. 

De mooiste van de stervelingen. 

Zoals Griekse god Zeus ooit zei over Ganymedes. 

Ganymedes die ook jij tekende en waarvan je de tekening opstuurde naar Tomasso. Wat ik een wonderlijke keuze vind. Want als ik mijn ogen sluit, verschijnen de lijnen van die tekening voor me. Zeus, vermomd als adelaar, sterk en groot, met klauwen die priemen in de armen en dijen van Ganymedes terwijl hij hem de lucht in sleurt tijdens een ontvoering. Want Zeus verlangde naar Ganymedes zoals jij naar Tomasso, hij verlangde naar zijn lichaam, zijn liefde. Maar mocht hem niet hebben, en deed toen wat Zeus goed deed; toe eigenen wat volgens hem, hem toebehoorde. Hij verkrachtte Ganymedes en maakte hem tegelijkertijd onsterfelijk, zodat hij hem altijd kon houden.

Is dat wat je met Tomasso hebt gedaan? Niet het verkrachten maar het vereeuwigen? Als blijk van je liefde. Hem onsterfelijk maken door hem te tekenen? Zodat we ook nu, honderden jaren later, nog steeds weten wie hij is, en door wie hij geliefd werd? Zou je hem ook het liefst (zij het spreekwoordelijk) ontvoeren zodat jullie samen konden zijn? Of was het, het goddelijke wat je aantrok? Want daar streefde je toch naar in je werk? God.

Het leek wel alsof het mannelijke lichaam daarvoor je dagelijks gebed was. 

Misschien voelde je je gewoon verwant aan Zeus? Ze noemde jou niet voor niks ‘Il Divino’, de goddelijke. En zag je, als je naar de tekening van Ganymedes keek, jou en Tomasso daar in de lucht zweven. Verheven boven al dat aardse wat jullie uit elkaar hield.

Naast die houten kast in mijn woonkamer waar mijn ouders hun liefdesbrieven opgeborgen liggen in een rode schoenendoos, zweeft ook een lichaam in de lucht. In een wit uitgesneden passe partout vormen jouw potloodstreken een vreemd vrouwelijk figuur: de Griekse Mythe Leda. Moeder van Helena van Troje. Achter het glas van de lijst zie je haar lichaam in een onnatuurlijke houding gedrapeerd over een laken. Haar billen rond en groot, haar benen en armen zichtbaar gespierd, haar voeten piepklein. 

Haar torso als die van een man, afgetraind, bijna mager, en op haar borstkas prijkt een perfect ronde borst, op een gekke plek en geheel tegen natuurlijk in op dat gespierde lijf. Alsof het er achteraf opgeplakt is. Alsof het getekend is door iemand die nog nooit een naakte vrouw heeft gezien, noch gevoeld.

Maar jij bent een van de grootste meesters. Afgelopen zomer stond ik nog oog in oog met een ander werk van je in het Uffizi in Florence, daarop afgebeeld een vrouw, in perfecte verhoudingen. Dus je weet wel hoe het moet, maar je lijkt er voor te kiezen het niet te doen.

Het meest opvallende aan deze tekening? De zwaan tussen haar benen. Leda slaat een van haar benen sensueel om de vleugels van een grote zwaan alsof het haar geliefde is. De hals van de zwaan kronkelt over haar buik, zijn kop rustend op haar onnatuurlijke sinaasappel vormige opgeplakte borst en zijn snavel tegen haar lippen gedrukt. 

Zeus. 

Want ook Leda was het doelwit van Zeus, maar Leda dacht daar anders over. En bij het ongrijpbare van haar, veranderde hij zich weer in een of andere vogel, verkrachtte ook haar en bezwangerde haar van twee eieren. Die zij vervolgens nog moest baren ook. 

Je zou denken dat een verkrachtingscène in mijn woonkamer het meest bedenkelijke beeld is. Maar voor mij is het die borst. Of eigenlijk haar hele lichaam. Ik kan er niet omheen dat het lijkt alsof je iets aan het doen bent, wat we vandaag de dag nog steeds doen. Een lichaam proberen te vormen naar de meest ideale versie. In jouw geval was die ideale versie een mannenlichaam, want zo dicht mogelijk bij God. In het huidige geval voor vrouwen is het vooral nog steeds dun. Of dik op de juiste plekken. Maar dik mogen we dat niet noemen, eerder vol, of rond, weelderig. Ook al klagen we nooit over het woord dik als we een dikke stapel geld beschrijven, of een dik plak brood.

Ons lichaam is vandaag de dag nog steeds iets om langs een maatstaf te leggen. Een maatstaf van perfectie. Dat verandert met het seizoen, met elke trend. 

En ik vraag me af Michelangelo, in hoeverre jij de grondlegger geweest bent van die maatstaf? In hoeverre jouw streven naar dat meest perfecte beeld van een lichaam invloed heeft gehad op hoe wij lichamen zien?

Want als we jou moeten geloven is perfectie een man. En niet zomaar een man maar een volmaakt gespierde man. En niet op de laatste plek omdat dit het dichtste bij God zou komen. 

Ik weet niet of jij ooit een vrouw in je handen hebt gehad. Als ik je brieven en tekeningen moet geloven, taalde je daar niet naar. Maar ik wel. En ik kan je vertellen dat er niks goddelijkers bestaat dan dat. De vrouw. De schepper van het leven. Is dat niet wat God zijn is?

En dat ze komt in vele vormen. De een nog verrassender dan de ander. Want als perfectie geen maatstaf meer is, komt er ruimte voor authenticiteit. Voor boven en buiten je verwachting om. Dan komt er ruimte om te zien wie we daadwerkelijk zijn, dan wie we zouden moeten. En boven dat nog, haar lichaam is het minst interessante aan haar. Het is haar kunde om van niks, alles te maken. En van alles een oneindige bron. Daar kan geen perfect mannenlichaam tegen op. Zij is wat mij betreft mijn dagelijks gebed. 

Maar liever nog laat ik de Goden de Goden. En verhef ik niks of niemand tot boven mij. Of jou. Hoe perfect hun lichaam. Ook niet als ze badend in het meest goddelijke gouden licht in mijn bed verschijnt. 

Ik vraag me af hoe je dit nu leest. Hoe je ogen van links naar rechts over het papier snellen, je kon nogal ruzie maken hoorde ik, hoe vaak heb je al Vaffanculo geroepen naar deze brief? En mij uitgemaakt voor Bastarda? Doe het maar. Ook dat is kunst. 

Het mooie aan kunst is dat je het naar je eigen hand kan zetten, zoals jij veelvuldig met de lichamen hebt gedaan, en op die manier invloed hebt op de wereld. In zekere zin kan ik je dus niks kwalijk nemen. Dat is namelijk precies wat jij deed. Misschien niet op een manier die ik zou willen, maar wel op een manier die authentiek was voor jou. En misschien moet ik daar mijn voordeel mee doen, moet ik net als jij mijn eigen hand leggen aan het beeld wat ik van jou heb, zoals jij je hand legde aan de beelden die uit marmer opdoemde onder jouw kunstenaarschap. Noem het hypocrisie of poëzie. Maar ik doe het.

Terwijl ik dit schrijf aan tafel, verschijn je voor me. Je bent verrassend kwetsbaar als ik zo naar je kan kijken. Weg van alle verhalen. Je stem is zalvender dan ik dacht en je ogen kijken me nors aan. Je potloden steken vier omhoog in je gebalde vuist. Als ik mijn hand naar de jouwe uitstrek, verzacht je blik in de mijne. Ik vertel je over haar, jij vertelt me over hem. Zo aan tafel zijn we gewoon twee zielen gek van liefde. Twee kunstenaars die elk beeld wat we maken tussen de regels aan onze liefdes opdragen. Je vertelt me hoe je niks liever wil dan meer tijd. Zoals ik niks liever wil dan tot het einde van mijn dagen, mijn handen stevig in de hare.

Naast jouw tekening van Leda in mijn woonkamer, hangt een klok, ik pak het van de muur en leg het in ons midden. Jij neemt de grote en ik de kleine wijzer. Met onze vingers duwen we ze in steeds sneller tollende cirkels tegen de richting in, samen spoelen we de tijd achteruit en kopen we in een vloeiende beweging een verleden en een toekomst ineen, waarin we naast geliefd ook vrij zijn.

Liefs,

Bowie